De RAILWAYMAN (film, boek/verzoening)

 

Een heel bijzonder verhaal is te zien in deze film met in de hoofdrollen Colin Firth en Nicole Kidman. De film is based on a true story.  Eric Lomax was dwangarbeider bij de ‘Birma Spoorweg’, wordt

2106363629

door de Kempetai gepakt, en krijgt ver na de oorlog contact met de Kempetai-tolk, Takashi Nagase, met wie hij uiteindelijk vrienden wordt.

Dit is geen film waarschijnlijk waar Japans-Indische nakomelingen graag naar toe gaan. Ik twijfelde ook of ik zou gaan. De confrontatie met filmbeelden over die verschrikkelijke tijd gaan we liever uit de weg. Wat er is gebeurd weten we in grote lijnen al wel uit boeken en verhalen. En in de EKNJ-reüniegroep van Hideko hebben we geluisterd naar het verhaal van Felix Bakker, veteraan van de Birma-Spoorweg. Dit jaar is hij, zei hij, voor het eerst in zijn leven door een Japanse journalist (Maki Okubo) geïnterviewd (door bemiddeling van Hideko en Miyuki).

Aan de andere kant: het boek van Lomax (The Railwayman, 1995) over zijn leven maakte een tijd geleden diepe indruk op me en ik was erg benieuwd hoe dit tot film was verwerkt, met een grote acteur als Firth. Het thema is bovendien uiterst belangrijk: hoe kan na zo’n intense persoonlijke vijandschap een briefwisseling, ontmoeting, gesprek, een relatie, verzoening, en zelfs vergiffenis en vriendschap tot stand komen? Daarom toch gegaan en voor de site dit korte verslag gemaakt.

rclmxDe film boeit van begin tot eind. De beelden zijn bij vlagen schokkend, maar gaan niet over de schreef. Wat het scenario betreft, zijn in vergelijking met het boek, zoals te doen gebruikelijk bij een boek-verfilming, diverse vrijheden toegepast om dramatische verhaallijnen te creëren. Eigenlijk zijn het trucs om de kijker beter in het verhaal te betrekken. Bijvoorbeeld, de scène van de ontmoeting in de trein van Eric Lomax met zijn tweede vrouw Patti is mooi gedaan, en behoorlijk getrouw, met dit verschil dat ze in werkelijkheid gewoon een vervolgafspraak maken voor koffie, terwijl in de film er voor de tweede ontmoeting een romantische draai aan wordt gegeven. Zo is er nog veel meer. De belangrijkste ingreep is evenwel de volgende die ook het meest discutabel is.

In het naoorlogse leven van Lomax mengt zich in de film een ‘oude kameraad’ uit de kamptijd.  In het boek komt deze niet voor. Het filmpersonage vervult nuttige functies voor de kijker. Zo legt hij uit aan Patti wat Lomax is overkomen, wat we dan in (spannende) flash backs kunnen meebeleven. Waar deze ‘oude kameraad’ in het scenario ook voor wordt gebruikt, is het introduc

bgrlw

eren van het motief van wraakneming. Op dit punt vliegt het scenario uit de bocht. Het werkt het thema van wraakneming steeds verder uit. De kijker krijgt de vraag voorgelegd: zal Lomax terugslaan, of iets terug doen, en hoe. Deze benadering draagt de verdere spanningsopbouw maar wijkt sterk af van de werkelijke gang van zaken, en leidt tot ongeloofwaardige scènes. In de film wordt Nagase bijvoorbeeld plotseling met de verschijning van Lomax geconfronteerd, terwijl de ontmoeting was afgesproken en in feite jarenlang voorbereid.

De film komt hierdoor niet goed toe aan de kernvraag. Weliswaar eindigt de film ontroerend, met de geschonken vergeving als een soort heldendaad van Eric Lomax, maar waar die vandaan komt, blijft raadselachtig. Onderbelicht blijft het personage van Nagase zelf. En vooral dat het een lange weg is geweest die beide mannen ieder op hun manier hebben afgelegd. In het kort hierover het volgende.

Lomax heeft jarenlang gespecialiseerde therapie gevolgd. Nagase is na de oorlog heel vaak naar Thailand terug geweest, heeft liefdadigheid opgezet voor overlevende Aziatische dwangarbeiders, om wie men zich nauwelijks bekommerde, en schreef een boekje over zijn ervaringen. Daarin oefent hij ook kritiek uit op het Japanse autoritaire systeem toentertijd. In een tempel bij de begraafplaats overkomt hem een keer een euforisch gevoel dat hem vergiffenis is geschonken. Lomax leest het en verbaast zich daarover. “God mag hem dan vergeven hebben, maar ik niet; zuivere menselijke vergiffenis is iets heel anders.” ptlmxPatti schrijft Nagase, met instemming van Lomax, die dat niet kan opbrengen. Hij haat alles wat Japans is. Nagase schrijft dat hij geheel in de war is van de brief, van de woorden “dat deze krijgsgevangene u nog niet heeft vergeven”, dat hij bereid is vragen te beantwoorden, dat het zijn lot is een dergelijke brief te ontvangen. En als laatste: “De dolk van uw brief is tot de bodem van mijn hart doorgedrongen”. (dit wordt ook in de film geciteerd).

Lomax schrijft: “Mijn woede vloeide weg; ervoor in de plaats kwam een opwelling van mededogen met de schrijver ervan, gecombineerd met een diep gevoel van droefheid en spijt. Op dat moment verloor ik ieder pantser waarin ik me had gehuld, en begon ik het ondenkbare te denken.” Dat hij hem zou kunnen ontmoeten, en dat vergiffenis een reële mogelijkheid was geworden. Er was een briefwisseling, maar dat is moeilijk met iemand “die je nog zo kort daarvoor zo hebt gehaat dat je hem wilde vermoorden.” Uiteindelijk spreken ze in Bangkok af. Ze zijn beiden dikke zeventigers inmiddels. Het is spannend want de ontmoeting is toch omgeven met tal van onzekerheden (zij het zeker niet van wraakneming). Maar het gaat goed en ze praten  op een pleintje onder een boom langdurig met elkaar. Ook over herinneringen. Zo vraagt Lomax naar meer details van toen, waren de Japanners getipt over de clandestiene radio waarover hij door de Kempetai zo vreselijk was verhoord. Nee, is het antwoord, en Nagase vraagt waar hij de spoorkaart verstopt had omdat ze die in zijn verblijf niet hadden gevonden. In een holle bamboepijp.

lmxngZe praten veel over de spoorweg.  Nagase vertelt dat hij heftig had geprotesteerd toen in 1979 een Birma-locomotief in Yasukuni werd neergezet. Ze bezoeken samen alle gedenkplaatsen in de buurt. Lomax denkt tussen de bedrijven door na over het probleem van de ´vergiffenis´. Ze vliegen gezamenlijk door naar Osaka en vandaar gaan ze naar de woonplaats van Nagase, Kurashiki, een mooi oud stadje dat in goede staat de oorlog was doorgekomen. Nagase wil perse de kersenbloesems laten zien. Ze bezoeken Hiroshima. Lomax vertelt dat hij het nieuws van de atoombom hoorde op 8 augustus. Nagase is verbijsterd; zij hoorden het pas twee dagen later. Hoe kan dit, Lomax zat toch gevangen in Changi, afgesloten van de buitenwereld? Lomax antwoordt, dat ze natuurlijk wel radio hadden!! Deze opmerking bezorgt beiden midden in het atoombommuseum de slappe lach.

imagesAl die tijd in Japan voelt Lomax geen spoor van de woede van vroeger tegen Nagase. Hij besluit Nagase uit te nodigen voor een gesprek onder vier ogen. Lomax heeft een korte brief geschreven die hij voorleest. “Ik zei daarin dat de oorlog nu bijna vijftig jaar achter de rug was; dat ik veel had geleden; en dat ik wist dat hoewel hij al die tijd ook had geleden, hij toch heel moedig en dapper was geweest met zijn activiteiten tegen het militairisme en zijn werk voor verzoening. Ik vertelde hem dat ik weliswaar niet kon vergeten wat er in 1943 in Kanburi was gebeurd, maar dat ik hem verzekerde van mijn volledige vergevensgezindheid”.

images (2)Nagase en Lomax bleven vrienden tot Nagase’s dood in 2011 op 93-jarige leeftijd. Lomax overleed in 2012. Hij was nog betrokken bij de voorbereidingen van de film.

Wie nog veel meer wil weten over dit verhaal en wat de film wel of niet goed weergeeft, verwijs ik naar de site ‘History versus Hollywood’.  Ook de foto’s heb ik van die site. (HG)

 

 

 

 

Comments are closed.